Ljubuški

Ljubuški je grad i središte općine u Zapadnohercegovačkom kantonu, primorskoj Hercegovini, u južnom dijelu Bosne i Hercegovine.

Klima je umjerena - sredozemna sa 2.300 sunčanih sati u godini.

Uz poznati krški hercegovački reljef Ljubuški ima više plodnih nizija: Ljubuško polje, Veljačko polje, Vitinsko polje, Rastok i Beriš, koje natapa troimena rijeka Tihaljina – Mlade – Trebižat, na kojoj se nalaze i dva biserna slapa – Kravica i Koćuša posebne prirodne ljepote.

Grad Ljubuški se nalazi na raskrsnici važnih saobraćajnica prema Mostaru (36 km), Makarskoj (55 km), Splitu (120 km), Dubrovniku (130 km) i Sarajevu (170 km).

Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Ljubuški imala je 28.340 stanovnika, raspoređenih u 35 naselja. Prema istom popisu – sam grad Ljubuški je imao ukupno 4.198 stanovnika, od čega:
Hrvata - 63%,
Bošnjaka - 28%,
Srba - 1%,
Jugoslavena - 4% i
ostalih - 4%,

Pozivni telefonski broj za Ljubuški je 39 uz 387 za BiH. Poštanski broj Ljubuškog je 88.320.

Pretpostavlja se da je ljubuški kraj, s obiljem vode, bogatstvom flore i faune bio nastanjem u predhistorijsko doba, o čemu svjedoče kameni, koštani i metalni nalazi, koji se čuvaju u muzeju Franjevačkoga samostana Humac, najstarijoj muzejskoj zbirci u Bosni i Hercegovini, osnovanom 1884. Prvi poznati stanovnici bili su Iliri, najvjerovatnije u početku Daorsi, koje su potisnuli ratoborni Ardijejci i Delmati. Od njih su ostale brojne grobne kamene gomile i utvrđene gradine po padinama i vrhuncima brda.

Rimljani su u III vijeku p.n.e. zaratili s Ilirima i pokorili ih početkom I vijeka. Ljubuški je u upravnom smislu potpao pod Naronitanski konvent (ili okrug), čiji je glavni grad bila Narona, danas Vid pored Metkovića. Iz šest vijekova rimske vladavine ostalo je dosta spomenika. Historičari poimence znaju za dva naselja.

Prvo je bila putna stanica Bigeste, koja je ležala na vojnoj cesti Salona – Narona (ili Solin - Vid), oko čije lokacije postoji dvojba među arheolozima.

Jedni je smještaju u Humac, a drugi u Radišiće, nedaleko od Ljubuškoga. Drugo naselje Pagus Scunasticus, u predjelu Mostarskih Vrata, podigli su vojni veterani, koji su u znak zahvalnosti radi dodjele zemlje podigli spomenik rimskome caru Tiberiju.

Premda nisu posebno istražene, u Ljubuškom su zasigurno egzistirala i brojna poljoprivredna imanja, tzv. villae rusticae. Zna se da su postojale i ranokršćanske crkve, bazilike, od kojih prednjače one u Vojnićima, Vitini, Proboju i Crvenom Grmu.

Nakon dolaska Slavena od 7. vijeka. ljubuški kraj počinje nazadovati. Spomenici iz razdoblja ranog srednjeg vijeka postaju rijetki.

Ljubuški je vjerovatno ulazio u sastav oblasti Rastoke, koju u 10. vijeku spominje bizantski historičar i car Konstantin Porfirogenet. Iz tog doba zanimljivi su nalazi karolinškoga oružja, mačeva i ostruga, te Ljubuške ploče, kamenog spomenika s cvjetnim pleternim ukrasom, tipičnim za ranoromaničko razdoblje na našem jadransko-mediteranskom području 7. – 11. vijeka.

Recimo nešto više o bizantskom historičaru i caru Konstantinu VII Porfirogenetu.

Rođen je 905. godine. Njegov otac je bio car Leon (ili Lav) VI Mudri, a majka Zoja Karbonopsina. Konstantin je 911. krunisan za suvladara, ali poslije smrti oca nije postao car Bizanta. U periodu između 912. i 945. godine

Konstantin je bio žrtva različitih dvorskih spletki i odvojen od prijestolja. Konstantin se 919. oženio Jelenom, kćerkom Romana Lakapina koji je pokušavao da sebi i svojim sinovima osigura novu dinastiju na bizantskom carskom prijestolju. Konstantin je uspio 945. da se oslobodi Romanovih nasljednika i da preuzme carsku poziciju.

Konstantin VII Porfirogenit nije ostao upamćen po svojoj političkoj djelatnosti kao državnik među brojnim istaknutim carevima u Bizantu. Poznatiji je kao pisac djela kojima je ostavio u nasljeđe značajne historijske izvore. Iako je bio prvi nasljednik u Bizantu od rane mladosti radije se bavio kulturom i umjetnošću, a zanemarujući uobičajene dvorske intrige među svojom rodbinom. U mladosti je stekao najbolje obrazovanje koje se moglo steći u Carigradu, a kasnije je oko sebe okupio učene ljude sa kojima je pisao djela enciklopedijskog karaktera po kojima se najbolje prepoznaje.

Najznačajnije djelo za historiju jugoistočne Evrope je De administrando imperio (ili O upravljanju carstvom ili Spis o narodima). Djelo je nastalo između 949-955. U njemu je dat detaljan opis svih krajeva Bizantskog carstva. Najinteresantniji su podaci koji govore o historiji jugoistoka Evrope.

U ovom djelu se nalazi i prvi pomen Bosne i njenih naseljenih gradova.

U pravom smislu riječi to je rodni list srednjovjekovne bosanske države u historijskim izvorima.

Ipak, najčuveniji spomenik ljubuškog kraja je Humačka ploča - natpis na Bosančici-bosanskoj ćirilici s primjesama dvaju glagoljskih slova, koji govori o gradnji crkve Sv. Mihovila, što je podiže izvjesni Krešimir i njegova žena.

Po brojnosti - značajni su srednjovjekovni spomenici stećci, kojih je na 45 lokaliteta evidentirano oko 600 primjeraka (Studenci, Klobuk, Zvirići, Bijača, Hardomilje, Grab, Veljaci i dr.).

U XIV – XV vijeku podignuta je na vrhu Buturovice tvrđava, koja se obično pripisuje hercegu Stjepanu, premda je starija od njega. O Herceg Stjepanu bilo je vise govora u nasoj emisiji o Trebinju od 13. Septembra i koju lako mozete ponovo odslusati.

Osim hercega Stjepana Vukčića Kosače i njegovih sinova ističu se u XV vijeku velikaši Radivojevići-Jurjevići-Vlatkovići. Krajem XIV vijeka spominje se i selo Veljaci, koje je bosanski kralj Dabiša darovao svojoj kćeri Stani.

U pisanim izvorima Ljubuški se prvi put spominje 1444. pod nazivom Lubussa. Zna se da je imao podgrađe i crkvu, vjerovatno na predjelu Crkvina oko današnje crkve Sv. Kate u središtu grada, gdje je pronađena lijepo klesana kamena nadgrobna ploča.

Pod osmansku vlast Ljubuški pada vjerovatno 1472. ubrzo nakon pada Počitelja. Osmanlije su učvrstile i proširile tvrđavu, dogradili bedeme s puškarnicama i blizu tvrđave podigli džamiju, čiji je graditelj 1558. bio Nesuh-aga Vučjaković. Ljubuški, koji je u osmansko doba imao status kale (tvrđave), pripadao je Imotskom kadiluku do 1718., a nakon toga sam postaje sjedištem kadije. U to doba često ga napadaju hajduci iz Primorja i Dalmatinske zagore. Znamenit čovjek iz XVIII vijeka svakako je fra Lovro Šitović, pisac gramatike i pismarice. U XIX vijeku za Ali-age Rizvanbegovića u Veljačkom polju uzgaja se riža i sade se masline.

Nakon Berlinskoga kongresa 1878. tokom austro-ugarske uprave Ljubuški doživljava značajan privredni razvoj. Udareni su temelji vinarstvu i uzgoju duhana, izvršena je melioracija Ljubuškoga polja, sagrađene su ceste, mostovi, ustrojio se katastar i podigle se upravne zgrade, crkve i samostan. Osnivaju se i kulturna društva, među njima i hrvatsko kulturno društvo “Napredak”.

Prvi svjetski rat Ljubuškom je donio veliku glad, neimaštinu i bolesti. Nazadak se nastavio i u razdoblju Kraljevine SHS, kada su se mnogi Ljubušaci iselili u prekookeanske zemlje. Na političkom polju intenzivira se rad Hrvatske seljačke stranke. U aprilu 1941., po ustrojstvu NDH Ljubuški je kao kotar pripao velikoj župi Hum.

U samom Drugom svjetskom ratu u Ljubuškom nije bilo većih žrtava. Međutim, početkom 1945. i nakon kraja Drugog svjetskoga rata stradao je i jedan dio domobrana i pripadnika vojske NDH iz ljubuškoga kraja, pretpostavlja se njih oko 2.000,Hrvata i Muslimana. Razdoblje 1945. do 1990. vezano je za socijalistički sistem FNRJ i SFRJ. Mnogi Hrvati iz ovog kraja nakon 1960. odlaze na tzv. privremeni rad u Njemačku, Austriju i druge evropske zemlje. Zahvaljujući dobrim dijelom kapitalu ljubuških iseljenika grad i općina počeli su se razvijati na industrijskom i privrednom planu. Podižu se tvornice, struja i telefon dolaze do mnogih do tada nerazvijenih naselja, grade se ceste, škole i crkve.

Godine 1990 u novembru su održani prvi poslijeratni višestranački izbori u Bosni i Hercegovini. U gradu su pobijedile stranke sa hrvatskim nacionalnim predznakom, uglavnom HDZ.

Avioni JNA bombardiraju grad i okolna naselja, što je izazvalo ljudske i materijalne žrtve.

Ljubuški je drevno naselje u prostranoj, kamenoj i brdovitoj zapadnoj Hercegovini. Porodica koja je vladala srednjovjekovnom Bosnom proširila je svoju vladavinu i na ovaj region, te ostaci stare tvrđave još uvijek strše na brdu koje nadgleda dolinu rijeke Trebižat.

Iliri i Rimljani su živjeli na Trebižatu prije nego su se ovdje naselili Slaveni. Ljubuški sa okolinom je također poznat po tradiciji proizvodnje vina, među kojima je najbolji Gangaš.Najstariji muzej u zemlji osnovan 1884. godine

smješten je nedaleko od Ljubuškog - u franjevačkom samostanu Humac. Samostan je izrađen 1869. godine. U muzeju Humac se nalazi jedna od najljepših kolekcija drevnih relikvija koje su pronađene u neposrednoj okolino samostana.

Najstariji pisani dokument pronađen u Bosni i Hercegovini, Humačka ploča također je izložen u ovom muzeju. Vjeruje se da ova kamena pločica na kojoj je ugraviran glagoljični tekst potiče iz 10. stoljeća. Humačka ploča pisana je ranim oblikom bosančice, a sadrži i pet glagoljskih slova.

Natpis ima tri reda postavljena spiralno u četverougaonu formu i nije ga moguće sa sigurnošću u potpunosti protumačiti zbog toga što su određena slova slabo ili nikako vidljiva uslijed raspadanja kamena.

Tumačenje po Marku Vegi glasi:
U ime oca i sina i svetoga duha. Ovo je crkva arhanđela Mihajla, a zida je Uskrsmir sin Bretov, u župi Urun i ženi njegovoj Pavici.

Osim toga, Muzej posjeduje značajnu kolekciju eksponata koji su pronađeni u rimskim naseljima kao što je: nakit, oružje, šljemovi, te izgravirani nadgrobni spomenici. Veliki broj ovih eksponata pronađen je u ostacima ruševina nekadašnjeg rimskog vojnog kampa Bigeste, koji se nalazi u neposrednoj blizini samostana. Ovaj slikoviti muzej vrijedi posjetiti.

Nesuh-age Vučjakovića džamija ili džamija na Gradu, nalazila se van tvrđavnog dijela i gradskih bedema Ljubuškog i najstarija je. Bila je građena od tesanog kamena vezanog krečom, a pokrivena četverostresnim krovom pod pločom.

Uz desni zid je imala kamenu munaru oktagona oblika visoku oko 12 m.

Sagrađena je 1558/59. godine, što saznajemo iz natpisa na arapskom jeziku i uklesanog u ploču koja je bila uzidana iznad ulaznih vrata. Ploču su odnijeli Italijani krajem Drugog svjetskog rata i sada se nalazi u Ravellu u Italiji.U posljednjih nekoliko godina džamija se otvarala samo petkom i bajramima. Zatvorena je 1929.god. Italijani su je tokom Drugog svjetskog rata koristili za magacin i prilikom povlačenja 1943. godine srušili. Od džamije sada su primjetni samo dijelovi zidova i munare.Neposredno uz džamiju legator je podigao i jedan mekteb.

Džamija u Gradskoj ili Gradska (u narodu Gracka, a ranije i Zagracka, ili za gradom) se nalazi oko četiri kilometra sjeveroistočno od Ljubuškog. Džamiju u Gradskoj su sagradili mještani 1923. godine. Staru džamiju džematlije su srušile i na njenim temeljima sagradili veću sa betonskom munarom, visokom 32 metra. Srušena je od strane HVO-a 1993. godine. Locirana je u centru mjesta u Numića mahali, na lokalitetu stajine.Džamija je obnovljena i ponovo otvorena u julu 2006. godine.

Ali-bega Kapetanovica džamija u Vitini ili Vitina džamija nalazila se u Vitini, udaljena 7 km od Ljubuškog. Džamija se nalazila uz cestu koja jednim krakom vodi za Imotski, a drugim za Vrgorac. Nalazila se kod izvora rijeke Vriostice i plodnog vitinskog polja.Srušena je od strane HVO-a 1993. godine.

Desno od ulaza u dvorište džamije nalaze se dvije prizemne prostorije u kojima je ranije radio mekteb, koji je svakako sagradio isti vakif.

Prirodni dragulj ovog područja je kristalno čista rijeka Trebižat. Najatraktivniji lokalitet na Trebižatu je slap Kravica, tri km nizvodno od Vitaljine, u Studencima blizu Ljubuškog. Stvoren je radom sedronosne rijeke Trebižat, pa je kao prirodni fenomen pod zaštitom države. Visina slapa kreće se od 26 - 28 metara, s vodenim amfiteatrom ispod slapa promjera 120 metara. Nekada su uz slap bili aktivni mnogobrojni mlinovi i stupe za valjanje sukna. Za stvaranje slapa najzančajniji je bigar, sedra ili travertin.

Radi se o u vodi istaloženom vapnencu koji se stalno izdiže i podiže sedrene barijere stvarajući tako slapove (uz Trebižat takve slapove pravi i Pliva te Krka). Sedra je karakteristična za krške rijeke bogate kalcijevim karbonatom (CaCO3). Još su zanimljiva i vrela rijeke Studenčice, pritoka Trebižata. Voda je svojom snagom pada u podnožju vodopada napravila prirodni bazen. Ovo je omiljeno lokalno kupalište i izletište, a u zadnje vrijeme dolaze i turisti sa svih strana. Ovo mjesto je najbolje posjetiti u proljeće kada je najviša razina vodopada, a okolna priroda se zaogrne blještavim zelenilom. Tokom sezone tu je par kafića u blizini izletišta, a postoji i nekoliko mjesta gdje se može postaviti šator.Rijeka Trebižat duga je od izvora u Peć-Mlinima do ušća u Neretvu u Strugama 50 km. Ona je nastavak toka od Posušja (Tribistovo, kota 903), tako da je de facto susrećemo pod devet imena: Ćuluša - Ričina - Brina - Suvaja (Posušje) - Matica - Vrlika (Imotski) - Tihaljina - Mlade - Trebižat (Ljubuški).

Tihaljina je rijeka u Zapadnoj Hercegovini, odnosno to je ponornica koja pod ovim imenom izvire u spektakularnoj pećini u zaseoku Peć-Mlinima (Drinovci): voda kulja iz pećine podno crvenkastih vapnenačkih stijena (Cvitanjske stine) visokih 150 metara. Prostor Peći u obliku potkovice jedinstven je kraj. Niže od izvora u Peći nekad je radilo sedam mlinica i isto toliko stupa. Rijeka Vrlika ponire u Šajinovcu. Međutim, izvor Tihaljine prima još neke druge vode uz one vrličke. U Tihaljinu u Peć - Mlinima utječu i vode kroz umjetni tunel ispod brda Petnik, izgrađenog 1946. Ime je dobila po naselju Tihaljina, sami izvor je dobio ime Peć po pećini, a Mlini dolaze od serija mlinica koje su nekada bile u upotrebi, čiji su ostaci jos prisutni.

Više je izvora na području Tihaljine: Bartulovo vrilo, Jurića vrilo, Rašića vrilo, Modro oko, Nenač, te manjih potoka: Jakšenica, Nezdravica i Dunaj. Iznad izvora Tihaljine je Ravlića pećina, gdje su otkriveni tragovi boravka ljudi iz mlađega kamenoga doba. 2005. godine je kod izvora sagradjena hidrocentrala pod imenom izvora. Ime Tihaljina se odnosi samo na jedan dio riječnog toka od izvora u Peć - Mlinima do Groblja na Mladima (Veliki most).

Odatle pa do Parila kraj Otoka zove se Mlade, po narodnoj legendi da se pomlađuje iz izvora Klokun u Klobuku. Od Parila pa do Jegetine, gdje je ušće Vrioštice zove se Prokop. Neki razlikuju dva toka: Stari prokop i Kanal ili Prokop. Od Jegetine pa do ušća zove se Trebižat. U narodu se čuje jednostavno Rika. Mjesto Tihaljina se po prvi put spominje 1475. – 1477. g.

Rijeka Mlade stvorila je na svom toku slap Koćušu u Veljacima. Nakon što iziđe iz ravnice riječna matica nailazi na prepreke – čvrste vapnenačke stijene - te se obrušava s visine 10 - 12 metara na širini od 30 metara. Ovaj slap nema većih oscilacija u količinama vode tokom godine poput Kravice.

U blizini slapa su mlinovi i stupe, od kojih neki i danas rade. U Vitini ispod brda Zelengore vrelo rijeke Vrioštice izbija podno vapnenačke litice.

Voda Vrioštice bistra je i hladna (temperatura je stabilna 11 - 12 C). Protok vode varira od 0,8 - 4,4 m^3/sec.

Selo Vitina se nalazi pored glavne ceste sjeverno od Ljubuškog. Tu je odličan tradicionalni restoran koji je smješten na izvoru rijeke Vriostice; boravak ovdje je odličan način da se pobijedi ljetna vrućina.

Na kraju spomenimo i poznate ličnosti Ljubuškog:
fra Lovro Šitović - književnik
Mehmed-beg Kapetanović Ljubušak - političar i pjesnik
don Ivan Musić - vođa Hercegovačkog ustanka 1875.-1878.
Petar Barbarić - isusovački sjemeništarac, sluga Božji, kandidat za sveca
Peter Tomich - američki heroj Drugog svjetskog rata, dobitnik Ordena časti
Vjekoslav Vrančić - političar i pisac

Izidor Papo - akademik
Veselko Koroman - književnik
Blaž Kraljević - zapovjednik HOS-a BiH
Zvonimir Remeta – pisac
Lucijan Kordić – pjesnik
Krunoslav Jurčić – nogometaš i trener

This entry was posted on Subota, Oktobar 25 2008 at 14:00 and is filed under Radio Emisije.
You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed.
You can leave a response. Pinging is currently not allowed.
Tags: radio-emisija.

« Prijedor – Oktobar 18. 2008

O BOGUMILIMA I BOSNI – Ševko Kadrić »